Ülkemizdeki sağlık sistemi ve yasal düzenlemeler sonucunda birinci basamak hekimlerine, adli tıp hizmetleri ile ilişkili çok sayıda sorumluluk yüklenmiştir. Mezuniyet öncesi adli tıp eğitiminin yeterli olmadığı ve bu nedenle hekimlerimizin adli hekimlik görevini en çok korkulan görev olarak nitelendirdikleri bilinen bir gerçektir. Yapılan çeşitli çalışmalar ve toplantılarda, hekimlerin adli tıp hizmetlerini yürütürken karşılaştığı sorunların başlangıcı olarak tıp fakültelerindeki adli tıp eğitiminin yetersiz olması belirtilmiştir. (1, 2) Yükseköğretim Kurulu Tıp Fakülteleri Dekanlar Konseyi toplantılarında da mezuniyet öncesi adli tıp eğitim programlarının gözden geçirilmesi konusunda kararlar alındığı görülmektedir.

Diğer yandan dünyadaki gelişmelere paralel olarak ülkemizde de tıp eğitimi programları değişmektedir. Pamukkale Üniversitesi Tıp Fakültesi (PÜTF) 1999 yılından bu yana öğrenci eğitiminde aktif eğitim metodunu kullanmaktadır. Bu eğitim ilk üç yıl içinde probleme dayalı aktif eğitim, sonraki iki yılda da taska dayalı eğitim adıyla yapılmaktadır. Aktif eğitim sürecinde geleneksel tıp eğitiminden farklı olarak, öğrencilerimiz tıp fakültesinin ilk yıllarından itibaren adli tıp konularıyla karşılaşmaktadırlar. Adli tıp öğretim üyeleri de ilk yıllardan itibaren mezuniyet öncesi tıp eğitiminde görev almaktadır. Bu yazıda aktif eğitim metodunu kullanan bir tıp fakültesi olarak PÜTF’nin mezuniyet öncesi adli tıp eğitiminin bir örnek olarak sunulması amaçlanmıştır.

Anabilim dalı olarak tıp fakültesi mezuniyet öncesi eğitim programımız ilk olarak1997yılında oluşturulmuştur. İlk program içeriği ülkemizdeki diğer tıp fakültelerinin adli tıp programları ve ülkenin ihtiyaçları göz önünde bulunarak hazırlanmıştır. Sonraki yıllarda da iki kez ulusal çekirdek programına göre gözden geçirilmiştir (3). Her eğitim dönemi sonunda gerek içerik, gerekse de eğitim stratejileri öğretim üyelerinin gözlemleri ve öğrenci geri bildirimlerine göre sürekli şekillendirilmektedir.

PÜTF eğitim programının ilk üç yılında probleme dayalı aktif eğitim, dönem 4 ve 5’de ise taska dayalı öğrenim yöntemi uygulanmaktadır. Bahsedilen yöntem yatay ve dikey entegrasyonu sağlanmış, spiral yapılanma gösteren bir eğitim programıdır (4, 5).Öğrencilerin adli tıp ile ilgili konularla karşılaşmaları ilk olarak 1. 2 ve 3. dönemlerde probleme dayalı öğrenme oturumlarındaki öğrenme hedefleriyle ve bu modüllerde yapılan sunumlarla başlamaktadır. Dönem 1’de “adli olguya yaklaşım”, dönem 2’de “travmalı hastaya yaklaşım”, “çocuk ceza sorumluluğu”, dönem 3’te “tıbbi malpraktis”, “şizofrenide zorla tedavi”, “acil serviste hekim sorumluluğu”, “yaşamın sonuna dair etik sorunlar”, “gebeliğin sonlandırılması sürecinde hukuki ve etik sorunlar” modüller içerisinde yer alan başlıklardandır.

Ayrıca PÜTF öğrencilerinin ilk üç dönemlik eğitim periyodunda, adli tıp öğretim üyeleri özel çalışma modüllerinde de (ÖÇM) görev almaktadırlar. ÖÇM öğrenciye bir alanda derinlemesine öğrenme, bilimsel yöntemin temellerini kurma ve geliştirme, kendi kendine öğrenme, bilgiye ulaşma, çalışma sonuçlarını yazılı, sözlü, görsel olarak sunma becerilerini geliştirme vb. olanaklar sunan eğitim etkinlikleridir (6). Bu uygulamalarla adli tıp öğretim üyelerinin açmış olduğu ÖÇM’leri seçen öğrenciler gerek adli tıp, gerekse de adli tıp öğretim üyeleriyle tıp eğitiminin ilk yıllarında karşılaşmakta ve öğretim üyeleri rehberliğinde projeler yapmaktadırlar. ÖÇM gibi bağımsız uygulamalar öğrencilerin tıp eğitiminin ilk yıllarında adli tıp ile tanışmaları için iyi bir seçenek oluşturmaktadır. Bu alanda öğrencilerimiz başarılı çalışmalar yapmaktadırlar. Anabilim dalımız tarafından açılmış “Türk Halk Müziğinde Ölüm Temasına Bakış” başlıklı ÖÇM çalışmasını hazırlayan öğrencilerimiz Ulusal Tıp Eğitimi Sempozyumu 2017’de poster ödülü almış (7) ve çalışmayı yapan öğrencilerin yaptıkları sunum Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi tarafından düzenlenen 10. ÖÇM Sempozyumunda ilgiyle karşılanmıştır.

Dönem 5’e geçen öğrenciler multisistem-II bloğu adı verilen ve birbiriyle doğrudan ilişkilendirilemeyen beş farklı disipline ait tasklardan oluşan bir blok içinde iki haftalık adli tıp taskını almaktadırlar. Bu task eğitim yılı boyunca farklı öğrenci grupları ile 4 kez tekrarlanmaktadır. Adli Tıp Task programı içerisinde task tanıtımı, task oturumları, klinik beceri uygulamaları, ölü muayenesi, otopsi ve poliklinik uygulamaları, sunumlar, bağımsız öğrenme süreçleri ve anabilim dalı akademik etkinlikleri yer alır. Bu task programı tablo 1’de sunulmuştur.

Ölçme değerlendirme geleneksel eğitim süreçlerinde olduğu gibi tek bir sınavla yapılmamakta, öğrencinin task boyunca yaptığı tüm etkinlikler değerlendirilmektedir. Task boyunca öğrencilerin yapmaları gereken görevleri içeren “çalışma karne”leri vardır. Her öğrenci karnede yer alan etkinlikleri task boyunca tamamlamakla yükümlüdür. Bu şekilde öğrencilerin task içi etkinliklere düzenli katılımı da sağlanmaktadır.

Öğrencilerin tasktaki devamsızlık durumu, adli rapor uygulamasında düzenlediği “genel adli muayene formu”, task içinde öğretim üyelerinin yaptığı mini yazılı sınav sonuçları ve uygulamalara aktif katılımları değerlendirilerek, task sorumlusu öğretim üyesi tarafından adli tıp taskı için bir task içi etkinlik notu verilir. Blok sonunda ise çoktan seçmeli sorulardan oluşan bir yazılı sınav ve bir yapılandırılmış sözlü sınavı yapılır. Yapılandırılmış sözlü sınavda öğrenciye kısa senaryolar ve fotoğraflar eşliğinde gerçek hayatta karşılaşabileceği vakalar üzerinden sorular sorulmaktadır. Tüm bu ölçme değerlendirme sonuçlarında öğrencilerimizin öğrenme hedeflerine ulaştıkları gözlemlenmektedir.

Öğrencilerden her task sonunda yazılı ve sözlü geri bildirim alınmaktadır. Bu geri bildirimler doğrultusunda task programında yeniden düzenlenmeler yapılabilmektedir.

Uygulanan programa öğrencilerin tepkilerini gösterebilmek amacıyla 2017- 2018 öğretim yılında adli tıp taskına katılmış 154 öğrenciye ait geri bildirimlerden örnekler sunulmuştur.

“Uygulamalar ve derslerin çok verimli, güzel, öğretici ve eğitici olduğunu düşünüyorum. Hocalarımız ve asistanlar da çok yardımcı oldular.”

“Planlı, öğretici ve çok faydalı bir tasktı . Aktif eğitimle birebir muayene ve otopsi yaptık.”

“Derslerin hem kendisi hem de anlatımı çok ilgi çekiciydi.”

“Adli tıp taskı , içi dolu dolu geçen her dakikasını çok iyi değerlendirdiğimiz, tıp fakültesinde geçen en verimli haftalardan bir oldu.”

“Adli tıpa bakış açım değişti. Haklarımı ve sorumluluklarımı öğrenmem gerektiğini anladım.”

“Normalde hukuku sıkıcı olarak düşünürdüm ama adli tıpı çok sevdim, hocalarımızın bunda büyük rolü olduğunu düşünüyorum.”

“Artık hoş olmayan bir ölüm gördüğümde ilk tepkim şok olmak değil, olayı aydınlatmak adına öğrendiğimiz teknik detayları düşünmek olacak. Artık adli tıp, ciddi manada uzmanlık yapmayı düşündüğüm branşlar listesinde yukarılara tırmandı.”

“Hukukla ne kadar ilişkili bir meslek yaptığımızın farkındalığı oluştu.”

“Başıma gelebilecek, karşılaşabileceğim problemler neler, ne yapmam gerekiyor öğrendim.”

“Meslek hayatım boyunca çok faydasını göreceğime eminim.”

“Sorumluluklarımızı, mezun olunca karşılaşacağımız durumları yaşamış gibi oldum. Bunları önceden görmek bize çok şey katacak.”

“İlerideki tıp hayatım için önemli bilgiler öğrendim ve bu bilgiler ile zor durumlarda ne yapabileceğimi bu taskta iyi bir şekilde öğrendim.”

“ Ö zellikle otopsi uygulamaları çok öğreticiydi. Geçirdiğim en verimli tasklardan biriydi.”

“ Fakülte hayatım boyunca aldığım en farklı tasklardan biriydi. Uygulamalara dahil olmak ve konuların farklı olması oldukça ilgi çekiciydi . ”

“5. sınıfın en öğretici ve aktif geçen tasklarından biriydi.”

“Poliklinikte, gelen hastaları beraber muayene ettik, vakaları konuştuk, tartıştık, verimli oldu.”

“Konuların uygulamalarla pekiştirilmesi gerçekten çok öğretici ve akılda kalıcı oldu.”

“Sınıfta adli olgu raporu doldurmamız çok faydalı oldu.”

“Grup çalışması şeklinde yaptığımız uygulamalar çok zevkli geçti.”

“Dersler yeterliydi ancak otopsi sayısı artırılabilirdi.”

“Bazı derslerin uzun sürmesi yorucu oldu.”

“Uygulamalar daha küçük gruplarla yapılabilirdi.”

Öğrencilerin taska devam durumu incelendiğinde; 2017-2018 öğretim yılında dönem 5’te kayıtlı 156 öğrencinin adli tıp task katılım oranı %95,2 olduğu görülmüştür.

PÜTF Adli tıp eğitiminin en önemli farklılık ve avantajlarından birisi eğitimin ilk yıllarından başlamasıdır. Öğrenciler spiral yapılanmış eğitim programına uygun olarak adli tıp konularıyla ilk yıllarda, hasta senaryoları üzerinden karşılaşmakta ve izleyen dönemlerdeki klinik eğitime hazırlanmaktadırlar (4).

Tıp eğitiminin ilk yıllarında, ÖÇM’ler de öğrencilerin adli tıp konularıyla tanışmaları için bir fırsat olabilir. ÖÇM’ler ülkemizdeki tıp fakültelerinde giderek yaygınlaşmakta olan bir uygulamadır. Adli tıp öğretim üyelerinin bu fırsatı değerlendirip, ÖÇM’lerde aktif rol almaları önerilir.

Ülkemizdeki yasal mevzuat gereği hekimlerin sorumlu olduğu adli tıp hizmetleri ile ilgili sorun yaşamamaları için tıp fakültelerinde mezuniyet öncesi adli tıp eğitiminin önemi büyüktür. Adli rapor yazma, adli ölü muayenesi yapma gibi konularda yapılan uygulamalı beceri eğitimlerinin öğrenme sürecine olumlu etkileri yapılan çalışmalarda gösterilmiştir (8, 9). Taskta yer alan adli rapor yazma ve ölü muayenesi yapma uygulamaları yaptığımız eğitimin en önemli özelliklerindendir. Bu iki etkinlik mutlaka, bizim de yaptığımız gibi laboratuvar şartlarında öğrencilerde tam öğrenme sağlanana kadar yaptırılmalıdır. Öğrenci tarafından bakıldığında, task geri bildirimlerinden öğrencilerin adli tıpla ilgili etkinliklere büyük bir hevesle katıldıkları ve olumlu geri bildirim verdikleri gözlenmektedir. Adli tıpa karşı pozitif bir tutum geliştirdikleri, tıp ve hukuk ilişkisini anladıkları, taskta öğrendiklerinin mesleki hayatlarında işlerine yarayacağını anladıkları görülmektedir. Uygulamaları da eğitici bulmuşlar ve uygulama sürelerinin artırılmasını istemektedirler. Taska %95 oranında tam devamları da öğrencilerin adli tıp taskına ilgilerini çektiği lehine yorumlanabilir.

Eğitim sürecinde karşılaştığımız en önemli sorun artan öğrenci sayısıdır. Son yıllarda öğrenci sayısındaki artış nedeniyle aktif eğitim yöntemiyle öğrenci yetiştiren tıp fakültelerinde de, özellikle hasta başı teorik ve poliklinik uygulamalarında sorunlar yaşandığı, büyük grupların sistemi zorladığı ve öğretim üyelerinin motivasyonlarında azalma olduğu bilinmektedir (10). Anabilim dalımızda ise öğrenci sayısındaki büyük artış, daha önceki yıllarda yapılan “mahkemede bizzat duruşmaya katılma”, “narkotik şubede bağımlılık yapıcı maddeler uygulaması” ve “olay yeri inceleme şubesi ziyareti” gibi uygulamaların yapılamamasına neden olmuş ve anabilim dalımızda uygulanan adli tıp task sürecini de olumsuz yönde etkilemiştir.

PÜTF’deki adli tıp eğitim programında öğrenciler adli tıp konularıyla birinci sınıftan itibaren karşılaşmaktadırlar. İlk yıllarda temel kavramları öğrenirlerken, 5. sınıfta ise iki haftalık task boyunca aktif öğrenme yöntemlerinin kullanıldığı bir eğitim almaktadırlar. Adli tıp eğitiminde bu şekilde yıllara yayılmış, interaktif yöntemlerin uygulandığı, yapılandırılmış beceri eğitimi etkinliklerinin yer aldığı eğitim programlarının öğrencilerin adli tıp konularına ilgilerini artıracak, çekirdek programda yer alan bilgi, beceri ve tutum kazanma hedeflerine ulaşmalarını sağlayacaktır. Adli tıp eğitiminin başarısı ve adli tıp konusunda beklenen yeterliğe sahip hekimler yetiştirmek için benzeri şekilde öğrenci merkezli eğitim programları geliştirilmesi önerilir.

Balcı Y. (ed.) Adli tıp hizmet modeli ve insan gücü planlaması, 2007, Adana, https://www.atud.org.tr/wp-content/uploads/2016/07/hizmet_modeli.pdf, (ATUD web sitesi), Erişim tarihi: 06.02.2019

Kumral B, Ozdes T. Assessment of physicians’ approaches to the applications of forensic medicine in Tekirdag province. J. For. Med. 2014;28(2):141-53. doi:10.5505/adlitip.2014.76376

Mezuniyet Öncesi Tıp Eğitimi Ulusal Çekirdek Eğitim Programı ‐ 2014

Kara CO, Aybek H. Pamukkale Üniversitesi tıp fakültesi eğitim programı. E Gürpınar, editör. Dünden bugüne Türkiye’de uygulanan tıp eğitim program örnekleri. Ankara: Türkiye klinikleri. 2018; 57-60

Pamukkale Üniversitesi Eğitim Bilgi Sistemi. http://ebs.pau.edu.tr/BilgiGoster/BolumBilgi.aspx?Ing=1&dzy=3&br=23&bl=7893

General Medical Council (2015) Outcomes for graduates (Tomorrow’s Doctors) available from: https://www.gmc-uk.org/static/documents/content/Outcomes_for_graduates_Dec_16.pdf

Ulusal Tıp Eğitimi Sempozyumu UTES’17 2017 Bildiri Kitapçığı

Zeybek V, Acar K, Kurtuluş Dereli A, Kara CO. Yapılandırılmış Senaryo Eşliğinde Maket Üzerinde Adli Ölü Muayenesi Eğitiminin Değerlendirilmesi. Adli Tıp Bülteni, 2018; 23(1): 6-12

Demirci Ş, Günaydın G, Doğan KH, Aynacı Y, Deniz İ. Adli rapor düzenlemede uygulamalı eğitimin önemi. Adli Tıp Dergisi 2007; 21(1): 10-14

Musal B, Kılınç O, Çapa Kaya G. Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi klinik eğitim programı ve işleyişine ilişkin eğitici ve öğrenci görüşleri. DEÜ Tıp Fakültesi Dergisi, 2016; 30(3): 125-130